Schermsport

De oorsprong van het schermen
Etymologisch is zowel de Nederlandse term schermen als het Franse ‘escrime’ en het Italiaanse ‘scherma’ afgeleid van het Sanskriet ‘carma’ dat ‘beschermen’ betekent. Vanaf het ontstaan van de mensheid was de mens verplicht om zich te verdedigen tegen dieren of om hen aan te vallen. Hiertoe werden wapens vervaardigd, achtereenvolgens uit hout, steen en later uit metaal.

Van vuistbijl tot zwaard
De ontdekking van het brons maakte een einde aan het Stenen Tijdperk. Het brons was de grondstof voor de eerste zwaarden. Ongeveer 4000 jaar v.Chr. betekende dit ook meteen het ontstaan van het zwaardvechten.
De Grieken stichtten al scholen waar men het hanteren van de wapens aanleerde. Bij de eerste Olympische Spelen in 776 v.Chr. was zwaardvechten een belangrijk onderdeel. In de Romeinse arena’s werden tot na 400 na Chr. door gladiatoren spectaculaire zwaardgevechten uitgevochten en Romeinse soldaten werden getraind in het schermen met korte steekzwaarden.

Brute kracht
Na de val van het Romeinse rijk werd oorlog voeren een privilege van de ridderklasse. Aanvankelijk waren ridders gehuld in maliënkolders, maar later in een volledig harnas van stalen platen. Men moest een wel zeer speciale schermtechniek toepassen om een aldus ingepakte tegenstander uit te schakelen. De wapens werden groter, langer en zwaarder. De gevechtstechniek bestond voornamelijk uit brute kracht. Het was schermen zonder handigheid.

Ontdekking van het buskruit
De ontwikkeling van de echte schermkunst begint pas in de 15de eeuw en zette zich door in de 16de eeuw. Die doorbraak had twee grote oorzaken: de opkomst van de vuurwapens, waardoor de blanke wapens hun militaire functie verloren en het feit dat niet langer alleen ridders maar ook burgers wapens mochten dragen.
Invoering van het rapier Het moderne schermen vind zijn oorsprong in Spanje. De Spanjaarden vervingen het
zware slagzwaard door het rapier: lang, smal en scherp. Zij zijn de ontwerpers van een nieuwe schermtechniek. De oorsprong van het hedendaagse schermen. Vader van deze Spaanse schermkunst met rapier was Jeronimo de Carranza.

Codes
De Italianen brachten als eerste orde aan in de schermprincipes. Ze reglementeerden de oefeningen die tot dan overgelaten werden aan ieders eigen vindingrijkheid. Gespecialiseerde meesters legden de theorie vast in de ‘Code d’Alciati’. De Italiaanse schermmeesters maakten furore aan het Franse hof en het duel werd mode. De oudste gedrukte boeken over schermen zijn van de Italianen Manciolino (1531), Marozzo (1536) en Agrippa (1553). In dit laatste werk zien we tekeningen, toegeschreven aan Michelangelo, van de verdedigingsposities ‘prime, seconde, tierce, quarte’, zoals we ze ook nu nog kennen.

De duelmanie
Halverwege de 16e eeuw werd het duel verboden, maar verdween het niet. Integendeel. Hoe meer de duels er verboden werden des te meer werden er uitgevochten. Door verandering van de mode aan het Franse Hof kwamen bovendien lichte degens in zwang: ‘l’épée de court’ of hofdegen. De grotere snelheid van dit lichtere wapen maakte het lesgeven voor de schermleraar gevaarlijker. Er werd een nieuw, korter en lichter oefenwapen ontwikkeld. Dit oefenwapen had een bolletje op de punt gelijkend op een bloem: vandaar de naam ‘le fleuret’ of het floret. Door het floret ontstond een schermtechniek die niet meer tot doel had om de tegenstander te kwetsen. Deze revolutionaire Franse schermmethode gaf vanaf de 18de eeuw de toon aan in heel Europa. Met de Franse Revolutie in 1789 werd echter de wapendracht verboden.

Duel met pistool
De meeste duels werden vanaf die tijd daarom met het efficiëntere pistool uitgevochten. De literatuur, met Alexandre Dumas voorop, plaatste het duel in een romantisch, heroïsch daglicht. Les Trois Mousquetaires, Le Bossu, Le Fils de Lagardère, Le Fils de d’Artagnan, Cyrano de Bergerac, allemaal geschreven om en rond 1850. Aan de Duitse Universiteiten bleef het duel als erezaak tot in 1945 in gebruik. In Frankrijk werden de laatst bekende duels uitgevochten. In 1949 duelleerde de beroemde advocaat Tixier-Vignancourt tegen professor Norman. In 1958 duelleerde de choreograaf Serge Lifar met de Markies de Cuevas; secondant bij dit duel was Jean-Marie LePen. In 1967 tenslotte vocht René Ribière tegen Gaston Deferre, minister en burgemeester van Marseille.

Reactie tegen de academische stijl
Vanaf 1831 ontstond er een reactie tegen de zuiver academische stijl, niet enkel in de poëzie of de schilderkunst, maar ook in de schermkunst, waar zich een stroming ontwikkelde die afrekende met de harmonieuze bewegingen. Deze school hield alleen rekening met de treffers en kwam op tegen het misbruik van conventies. De nieuwe discipline, het floretschermen, onderscheidde zich meer en meer van het degenschermen.

Schermen als sport
Wapenzalen, waar vriendschappelijke partijen werden geschermd, kwamen in de 19de eeuw in trek. Van echte competities was echter nog geen sprake. Pas toen de Franse baron Pierre de Coubertin in 1896, in Athene, de moderne Olympische Spelen organiseerde, met schermen als onderdeel, brak het schermen door als sport. Gelijkertijd werd ook de eigenheid van de drie wapens duidelijker. De degen verwierf zijn bestaansrecht en werd van duelwapen omgevormd tot sportwapen. Het floret beperkte zijn conventies (welke in 1902 werden vastgelegd) en leunde dichter aan tegen de realiteit van een gevecht. In Hongarije werd het sabelschermen als sport ontwikkeld. De sabel, het houw- en steekwapen, legde eveneens zijn regels vast en de beoefening ervan strekte zich uit tot West Europa.

Vrouwen
Het schermprogramma van de Olympische Spelen, dat aanvankelijk slechts bestond uit individuele floret- en sabelwedstrijden, werd in de daarop volgende edities voortdurend gewijzigd. De huidige disciplines, floret-, degen- en sabelschermen per landenploeg of individueel, werden voor het eerst geprogrammeerd te Antwerpen in 1920, uitsluitend voor heren wel te verstaan. Hoewel de florettistes in 1924 voor een Olympische primeur zorgden, bleven de degenschermsters buiten spel tot in Atlanta (1996). Op de Olympische spelen van Athene in 2004 traden de dames voor het eerst aan op sabel.

F.I.E.
De Fédération Internationale d’Escrime (FIE) werd in 1913 opgericht. Zij richt de competities van de Wereldbeker in, waaruit een internationaal klassement van de beste schermers opgemaakt wordt. Ook de organisatie van de wereldkampioenschappen (vanaf 1937) en de Olympische Spelen is de verantwoordelijkheid van de F.I.E..

Essentie
In de loop der tijden zijn er veel regels veranderd, weggelaten en bijgekomen. Maar de essentie is gebleven, want net als eerdaags is schermen nog steeds een sport waarbij de reactiesnelheid, tactiek en techniek van een schermer bepalend zijn voor het verloop van een gevecht.